Onderweg

Over de Prithvi Highway naar het westen

Terug uit Bhutan landden we ’s ochtends in Kathmandu, en daar stond onze privéchauffeur al te wachten. In plaats van nog een binnenlandse vlucht te nemen, reden we in één ruk naar het westen: de vallei uit over de rand bij Naubise, en dan de Prithvi Highway af, de belangrijkste weg tussen Kathmandu en Pokhara.

Over die weg: de Prithvi Highway is zo’n 200 kilometer lang en werd in de jaren 1970 aangelegd met Chinese hulp. Hij volgt een groot deel van de tijd de rivier de Trishuli, langs raftingkampen, hangbruggen en eindeloze rijen vrachtwagens die goederen uit India aanvoeren. Omdat het de levensader van het land is, zit hij vaak vol, en wie de afstand op de kaart ziet, schrikt van de reistijd: reken op zes tot acht uur. Bij Mugling komen de rivieren samen en splitst de weg naar het zuiden af; daarna volgt de weg de Marsyangdi tot Dumre.

De vrachtwagens zijn kunstwerken. Onderweg zie je honderden zwaarbeladen Tata-trucks, en bijna allemaal zijn ze beschilderd: bloemen, ogen, snorren op de grille, namen van goden, en teksten als ‘Road King’ of ‘Horn Please’. Die traditie komt uit India en Pakistan, maar ze leeft volop in Nepal. Een chauffeur woont zowat in zijn cabine, dus hij laat ze opsmukken als zijn eigen huis, en de godennamen en amuletten moeten hem beschermen op wegen waar dat geen overbodige luxe is.

Tussenstop in Bandipur. Bij Dumre klimt een smal bochtig weggetje naar Bandipur, een Newari-handelsstadje op een bergkam op zo’n 1.030 m. Eeuwenlang was het een halte op de handelsroute tussen India en Tibet. Toen de Prithvi Highway door het dal werd aangelegd, liep de handel er voorbij en liep het stadje bijna leeg, maar precies daardoor bleef het bewaard: de hoofdstraat is autovrij, met bakstenen koopmanshuizen uit de 18e en 19e eeuw, houten balkons en kleine tempels.

Daarna reden we door naar Pokhara en de bochten op naar Sarangkot, waar we de nacht voor de Mardi Himal-trek sliepen.

Bekijk alle foto’s van de rit in ons Google Foto’s-album →

Kennismaken met Ram, en de eerste trappen

De avond ervoor, in Sarangkot, maakten we kennis met Ram, onze lokale gids, die ons de hele tocht zou begeleiden. We overliepen samen de route en spraken af hoe we de vijf dagen zouden indelen. De volgende ochtend reden we in de regen naar Kande, en vandaar ging het te voet bergop, over stenen paden en trappen langs Australian Camp, tot Pitam Deurali.

Bij Pitam Deurali buigt de route af van het drukke pad naar het Annapurna Base Camp, het noorden in, het bos van eiken en rododendrons in. Vanaf hier is het de rustigere Mardi Himal-route.

Door het bos naar Rest Camp

Dag twee was een lange, natte dag door het bos: stenen treden, mos, varens en wortels, met af en toe een karavaan muilezels die het eten en het gas voor de theehuizen naar boven brengen. Net als in Bhutan is er boven geen weg, dus alles wat je in een theehuis eet of drinkt, is op een dierenrug of een mensenrug naar boven gekomen.

We sliepen in Rest Camp, in een eenvoudig theehuis: een houten kamer, dikke dekens en een eetzaal met een kachel, waar iedereen zich ’s avonds verzamelt.

Uit de bomen, de graat op

Boven Low Camp houdt het bos op, en loop je plots op een smalle, open graat met aan beide kanten een steile helling. Het pad slingert over de kam omhoog, door goudbruin gras en lage rododendrons, met de wolken nu vaak onder je, al zagen wij die dag vooral mist. Bovenaan ligt High Camp op zo’n 3.580 m, het laatste theehuisdorpje, met blauwe daken op een open helling.

Om half vier vertrekken, in de sneeuw naar het basiskamp

Om half vier ’s nachts vertrokken we, met hoofdlampjes, door de verse sneeuw die die nacht gevallen was. Na drie dagen regen en mist was de hemel volledig opengeklaard. Boven ons de sterren, en daaronder het silhouet van de Machhapuchhre.

Eerst naar het View Point, en daarna verder tot Mardi Himal Base Camp, op zo’n 4.500 m: het hoogste punt van onze hele reis. Recht tegenover je staat de Machhapuchhre (6.993 m), de ‘vissenstaart’ met zijn dubbele top. De berg is heilig voor de Gurung en is sinds de jaren 1950 gesloten voor beklimmers; hij is officieel nog nooit beklommen. De Mardi Himal zelf (5.587 m) is eigenlijk de kleinere, vooruitgeschoven top ervan.

Daarna ging het terug naar High Camp voor een welverdiend ontbijt, en dan in één ruk naar beneden tot Forest Camp (2.520 m), waar we de laatste nacht sliepen. Bijna 2.000 meter dalen op één dag: de knieën hebben het geweten.

Een andere weg naar beneden

De laatste dag namen we vanuit Forest Camp een andere route naar beneden, naar Kalimati, waar we rond negen uur aankwamen en nog iets dronken. Daarna verder naar Lumre, waar we lunchten. Van daar reed een privéjeep ons terug: eerst zetten we Ram thuis af, en daarna ging het naar Sarangkot, net op tijd voor de zonsondergang.

Over Ram: een lokale gids maakt op zo’n trek het verschil. Sinds 2023 is een erkende gids in Nepal trouwens verplicht op de meeste trekkingroutes, maar met Ram voelde het eerder als op stap zijn met iemand die de bergen kent als zijn achtertuin. Hem thuis afzetten was een mooi slot.

Terug op Sarangkot, met vliegers in de lucht

Na de trek terug op Sarangkot, en net op tijd voor de zonsondergang. Overal in de lucht hingen vliegers, en dat is geen toeval: op 11 oktober begon Dashain, het grootste feest van Nepal, en in deze weken laten jong en oud vanaf de daken vliegers op. Volgens de traditie herinneren ze de goden eraan dat het niet meer hoeft te regenen. Na drie natte dagen op de berg leek dat een prima idee.

Sarangkot ligt op zo’n 1.600 m op een kam boven het meer van Pokhara, en is beroemd om zijn uitzicht op de hele Annapurna-keten, van de Dhaulagiri tot de Machhapuchhre. Op heldere ochtenden staat het uitkijkplatform al vol nog voor de zon op is. Alle foto’s van Sarangkot staan in ons Google Foto’s-album.

Binnenvliegen langs het dak van de wereld

Een van de mooiste momenten van de hele reis, en het duurde amper een uur. Links gaan zitten loonde: zodra het vliegtuig uit de vallei klom, schoof de hele bergketen langs het raam — sneeuw van de ene kant van het beeld tot de andere, de hoogste toppen vrij boven al de rest, en daarachter het Tibetaanse plateau als een vlakke bruine streep. Al dat gedoe over de stoeltoewijzing meer dan waard.

Tussen de heuvels naar beneden, en zo het platform op

Na de Himalaya de afdaling: het vliegtuig laveert door de Paro-vallei, met beboste kammen aan beide kanten, voor een laatste bocht naar de landingsbaan . Dan de trap af, warme zon, dunne zuivere lucht op zo'n 2.200 m, en een eerste blik op Bhutanese gebouwen — zelfs de luchthaven is in traditionele stijl gebouwd, beschilderde raamkozijnen incluis.

Waarom deze landing zo bijzonder is. Paro ligt op 2.235 m in een smalle vallei, omringd door bergen tot meer dan 5.000 m. De landingsbaan is maar 2.265 meter lang — voor een passagiersjet op deze hoogte, waar de ijle lucht vliegtuigen sneller laat landen en langer laat uitrollen, is dat krap. Een rechte aanvlieglijn is er niet: de piloot vliegt de vallei in, laveert langs de hellingen en draait pas op het laatste moment, laag boven de huizen, in lijn met de baan. Dat gebeurt volledig op zicht, zonder instrumentlandingssysteem dat het toestel naar beneden leidt, en daarom wordt er alleen overdag en bij goed weer geland. Wie hier wil vliegen, heeft een aparte opleiding en bevoegdheid nodig; volgens de cijfers die circuleren zijn dat er wereldwijd maar enkele tientallen — zo'n 25 tot 50, bijna allemaal piloten van Drukair en Bhutan Airlines. Wij werden dus door een van hen naar beneden gebracht.

Een hoofdstad zonder verkeerslichten

Thimphu heeft, zoals bekend, geen verkeerslichten. Er is er ooit eens een geplaatst, maar de inwoners klaagden dat het te onpersoonlijk was, dus ging hij weer weg en regelt de politie het kruispunt opnieuw vanuit dit beschilderde paviljoentje — elk gebaar strak, witte handschoenen en al. Een paar minuten kijken is een goede kennismaking met het land: alles een tikje trager, bedachtzamer en rijker versierd dan strikt nodig.

Zelf een gebedsvlag drukken

De school leert de dertien traditionele ambachten — schilderen, houtsnijden, beeldhouwen, borduren en de rest — en bezoekers mogen er eentje uitproberen. Wij mochten lungta drukken, de 'windpaard'-gebedsvlaggen die je over elke pas en elke brug ziet hangen: de stof gaat over een gesneden en geïnkt houtblok en wordt ingewreven tot het paard, de gebeden en de vier beschermdieren tevoorschijn komen. De vijf kleuren staan voor de elementen, en het idee is dat de wind de gebeden van de vlag meeneemt. Nu we er zelf een gemaakt hebben, kijken we anders naar elke slinger.

Het nationale dier, gemaakt van restjes

De takin ziet eruit alsof hij in elkaar gestoken is met reserveonderdelen, en volgens de Bhutanese legende is dat ook precies wat er gebeurd is. In de 15e eeuw vroegen dorpelingen aan de heilige Drukpa Kunley — de 'Goddelijke Gek', de meest geliefde en minst fatsoenlijke heilige man van Bhutan — om een mirakel. Hij eiste een hele koe en een hele geit als middagmaal, at ze allebei op, zette dan de kop van de geit op het geraamte van de koe, knipte met zijn vingers, en het beest stond op en wandelde weg om te gaan grazen.

Zoölogisch is het een geitantilope, het nauwst verwant aan de muskusos en het schaap, en gebouwd voor steile, koude hellingen: een dikke, vettige vacht, een grote ramsneus die de lucht opwarmt bij het inademen, en tot 350 kg op verrassend wendbare poten. In 2005 werd hij het nationale dier. Het reservaat bestaat eigenlijk bij toeval — Thimphu had ooit een kleine zoo, die de Vierde Koning sloot omdat dat niet boeddhistisch was, maar de vrijgelaten takins weigerden te vertrekken en bleven door de straten van de hoofdstad zwerven op zoek naar eten, dus kregen ze in de plaats dit stuk bebost heuvelland.

De wandeling naar Wangditse

Een wandeling over de helling boven de stad — door blauwe dennen, onder slingers gebedsvlaggen door, en zo een open bergkam op met Thimphu aan je voeten. Wangditse Lhakhang werd in 1715 gesticht en is een van de oudste tempels rond de hoofdstad; na eeuwen van aardbevingen en slijtage werd hij de voorbije jaren zorgvuldig gerestaureerd, en daarom ziet het houtwerk er zo fris uit.

Over de vlaggen: de gekleurde langs het pad zijn lungta, zoals degene die we de dag ervoor gedrukt hadden — blauw, wit, rood, groen en geel voor hemel, wolk of lucht, vuur, water en aarde, altijd in die volgorde opgehangen. Telkens de wind ze beweegt, worden de gebeden volgens het geloof naar buiten gedragen, dus een vlag die grijs verbleekt, doet gewoon haar werk. De hoge witte vlaggen aan palen, zoals de groep naast de tempel, zijn iets anders: manidar, in reeksen van 108 opgericht voor iemand die gestorven is.

Aardappelmomo's en ting momo's

Momo's kwamen vanuit Tibet over de bergen en zijn nu even Bhutanees als Nepalees, maar de vullingen zijn hier eerder vegetarisch: aardappel, kool en vooral kaas, vaak met een flinke stoot chili. Dat is niet alleen een kwestie van smaak. Dieren doden past slecht bij het Bhutanese boeddhisme, dus er wordt in het land heel weinig geslacht — het meeste vlees op een Bhutanese menukaart komt uit India, en in de heilige maanden van de maankalender is de verkoop ervan helemaal verboden.

De ting momo (of tingmo) is de eenvoudige: een lap deeg ingestreken met olie, gevouwen en tot een knoop gedraaid, en dan gestoomd. Er zit niets in, en dat hoort ook zo — het is het brood dat je in stukken scheurt om een curry of een kom soep mee op te deppen.

108 chortens op de pas

De weg van Thimphu naar Punakha steekt de bergketen over via de Dochula, en de top van de pas wordt bekroond door de 108 Druk Wangyal-chortens — 108 is het heilige getal in het boeddhisme, het aantal kralen op een mala. Ze zijn recent: in 2004 gebouwd door de oudste koningin-moeder, Ashi Dorji Wangmo Wangchuck, ter nagedachtenis van de Bhutanese soldaten die sneuvelden in december 2003, toen het leger Indiase separatistische militanten uit hun kampen in de zuidelijke bossen verdreef. De tempel op de helling ernaast eert de Vierde Koning, die de troepen zelf aanvoerde.

Op een heldere dag — vooral op winterochtenden — ligt de hele oostelijke Himalaya erachter op een rij, met onder meer de Gangkar Puensum van 7.570 m, de hoogste berg ter wereld die nog nooit beklommen is. Bhutan sloot zijn hoge toppen in de jaren negentig af voor bergbeklimmers, uit respect voor de goden die er volgens het geloof wonen, dus dat blijft waarschijnlijk zo. Wij kregen wolken in de plaats, wat op 3.100 m nu eenmaal de regel is.

Een korte wandeling in Punakha

Na de kou van de Dochula zakt de weg meer dan 1.800 m naar Punakha, en het voelt als een ander land: warm, groen, rijstterrassen beneden langs de rivieren. Punakha was tot 1955 de hoofdstad van Bhutan, en de vallei ligt laag genoeg om de plek te zijn waar de kloostergemeenschap overwintert.

Een wandeling door het stadje toont de regel die je overal begint op te merken: volgens de wet moet elk gebouw in Bhutan er Bhutanees uitzien. Een groothandel, een middenklassehotel, een betonblok dat nog in de bamboestellingen staat — allemaal krijgen ze de gesneden houten erkers (rabsel), de geschilderde lotussen en draken, en het brede dak dat op een open ruimte boven de bovenste verdieping rust, wat in een boerderij een open zolder is om hooi en chilipepers te drogen. Boven de deur hangt het koninklijk portret — dat vind je in elke winkel, elk kantoor en elk restaurant.

En dan de naam van het hotel: khuru is het nationale dartsspel, gespeeld met zware, handgemaakte pijlen die je naar een klein doelwit op 20 meter of meer gooit — terwijl het andere team bij het doel staat te roepen en te dansen om je van je stuk te brengen.

Nacht in Dhumra

De eerste van twee nachten in Dhumra, op de helling boven de vallei. Na het donker wordt het hele landschap zwart, op een handvol lichtjes van boerderijen na — en de Punakha Dzong, goudkleurig verlicht, die lijkt te zweven. De maan was een paar dagen voorbij vol, helder genoeg om schaduwen te werpen.

Dzongs zijn tegenwoordig enkel nog in naam burchten: het zijn nog altijd gebouwen in volle werking, half klooster en half districtsbestuur, met monniken op de ene binnenkoer en ambtenaren op de andere.

Een ochtend op een boerderij

Een ochtend op een werkende boerderij in de vallei, waar we ontvangen werden als familie. Traditionele Bhutanese boerderijen zijn gebouwd uit aangestampte aarde en hout, zonder één enkele nagel, met de familie op de bovenverdieping, dieren en opslag beneden, en de open zolder onder het dak om te drogen. De rijst aan de balken is de nieuwe oogst — eind september kleuren de rijstvelden van Punakha, de rijstschuur van Bhutan, goud en wordt er binnengehaald. En op de achterwand, zoals in elk huis in het land, de koningen.

Ara is de sterkedrank van de boerderij, en elk huishouden stookt zijn eigen — van rijst, maïs, gerst, tarwe of gierst, wat de boerderij ook maar teelde. Het gegiste graan wordt in de onderste pot verhit; de damp stijgt op, botst tegen de onderkant van een kom koud water die erbovenop staat, condenseert, en druppelt in een kopje dat binnenin verstopt zit. De lap rond het midden houdt de stoom binnen. Wat eruit komt is helder en gaat van zacht tot fel, en wordt warm geschonken, soms met boter en een roerei erin, als ochtenddrankje. De etiquette wil dat de gastheer aanbiedt en de gast een of twee keer weigert — meshu meshu, 'nee, nee' — voor hij aanneemt; het kopje blijft hoe dan ook komen.

Daarnaast de oliepers: geplette saffloerzaden worden in een gevlochten rieten ring gestopt, een zware balk wordt er met een hefboom op neergedrukt, en de olie loopt eruit via een tuitje dat in de voet is uitgesneden. Saffloer is de distelachtige plant waarvan de oranje bloemblaadjes vroeger een goedkope vervanger voor saffraan waren; hier wordt hij geteeld voor het zaad, en de olie gaat rechtstreeks de boerderijkeuken in. Het is zo'n ding dat vroeger op elke boerderij stond en dat nog maar weinigen gebruiken.

Daarna ging iedereen op de grond zitten voor thee en een hapje. Bhutanese gastvrijheid draait op thee — meestal suja, boterthee met zout in plaats van suiker — en op kommen geroosterde rijst (zaw) en platgeslagen, geroosterde maïs om tussen de kopjes door met handenvol te eten. Bij ons kwam er zelfgemaakte ara bij, uit diezelfde distilleerketel. De witte sjaal op de foto met onze gids is een khadar, de sjaal van welkom en goede wensen die een gast krijgt; je neemt hem met beide handen aan.

Door de rijst omhoog naar de chorten van de koningin

Een wandeling vanaf de rivier door de rijstvelden — nu goudkleurig, een week of twee voor de oogst — naar een tempel op een heuveltop boven de Mo Chhu. Hij ziet er eeuwenoud uit, maar is het niet: de Khamsum Yulley Namgyal Chorten werd besteld door koningin-moeder Ashi Tshering Yangdon Wangchuck en in 1999 ingewijd, gebouwd om de toenmalige kroonprins, nu de Vijfde Koning, te beschermen en om vrede in de wereld te brengen. De naam betekent ruwweg 'de chorten van de overwinning op de drie werelden'.

Wat hem bijzonder maakt, is hoe hij ontworpen werd. Er kwamen geen bouwplannen van een architect aan te pas; de bouwers werkten met verhoudingen die in boeddhistische geschriften vastliggen, zoals tempels eeuwenlang gemaakt werden. Binnen staan de verdiepingen vol grote, woeste beschermgoden — vooral Vajrakilaya, die met zijn rituele dolk zwaait — en trappen leiden naar een dakterras met het uitzicht van de laatste foto: de hele vallei, rivier en rijstterrassen, tot ver terug richting Punakha.

De brug die verend meegeeft

Net stroomopwaarts van de dzong steekt een lange hangbrug de Pho Chhu over — met zo'n 160 à 180 meter de langste van Bhutan. Ze beweegt onder je voeten, heen en weer en op en neer, en nog meer als iemand in het midden besluit eens uit te testen hoeveel. Iedereen mag erover, en de meeste bezoekers van Punakha doen dat ook. Ze werd in 1997 gebouwd om de dzong te verbinden met de dorpjes aan de overkant — Shengana, Samdingkha en Sangkha — en de mensen daar gebruiken ze nog altijd elke dag, tussen de toeristen, de selfies en de gebedsvlaggen langs de kabels door.

De twee rivieren die bij Punakha samenkomen, vormen een mannelijk en een vrouwelijk paar: de Pho Chhu ('vaderrivier') en de Mo Chhu ('moederrivier'), waar we vanaf de chorten op neergekeken hadden. De Punakha Dzong ligt op de landtong waar ze samenvloeien.

Schemering boven de dzong

De tweede avond in Dhumra, en deze keer waren we er bij valavond: het licht dat van de rijstvelden wegtrok en de dzong die oplichtte, precies op de plek waar de Pho Chhu en de Mo Chhu samenvloeien. De Punakha Dzong werd in 1637–38 gebouwd door de Zhabdrung, de Tibetaanse lama die Bhutan verenigde, en zijn volledige naam, Pungthang Dewa Chhenbi Phodrang, betekent 'paleis van het grote geluk'. Het is de op een na oudste en op een na grootste dzong van het land, de plek waar de Eerste Koning in 1907 gekroond werd en waar de Vijfde Koning in 2011 trouwde — en ergens binnenin, verzegeld in een kapel waar maar weinig mensen binnen mogen, wordt het gebalsemde lichaam van de Zhabdrung nog altijd bewaard.

In kira naar het paleis van het grote geluk

Op de parking kregen we eerst de klederdracht aan, en daar komt meer bij kijken dan je zou denken. De kira is een groot rechthoekig geweven doek dat tot op de enkels om het lichaam gewikkeld wordt, op de schouders vastgezet met zilveren spelden (koma) en in de taille met een geweven gordel (kera). Daaronder een blouse, de wonju, en daarover een kort jasje, de tego. Voor een dzong komt daar nog één ding bij: de rachu, een smalle geweven sjaal over de linkerschouder voor vrouwen. Mannen dragen bij hun gho een kabney, een lange sjaal waarvan de kleur je rang toont — wit voor gewone burgers, rood voor wie door de koning geëerd is, saffraangeel enkel voor de koning en de Je Khenpo.

Voor Bhutanezen is die kledij verplicht in een dzong; van toeristen verwacht niemand het. Maar wie het toch doet, krijgt er heel wat glimlachen voor terug. De weg naar binnen gaat over de Bazam, de overdekte vrijdragende houten brug over de Mo Chhu. Het origineel spoelde in 1958 weg bij een overstroming; de huidige brug is een reconstructie uit 2008, gebouwd op de oude manier.

Binnen begint het met een steile houten trap naar de toegangspoort. Die was bewust zo gebouwd: bij een aanval kon ze worden opgetrokken. Punakha Dzong heeft die verdediging nodig gehad — hier werden in de 17e eeuw meerdere Tibetaanse invallen afgeslagen, een overwinning die elk voorjaar nog wordt nagespeeld tijdens het Punakha Drubchen-festival, met mannen in oude wapenrusting.

Daarachter volgen drie binnenplaatsen: eerst het bestuur van het district, dan de vertrekken van de monniken, en helemaal achteraan de grote tempelhal met reusachtige beelden van de Boeddha, Guru Rinpoche en de Zhabdrung. Elke centimeter houtwerk is gesneden en beschilderd, en op de balken staan in goud de lettergrepen van mantra’s. Hier woont ook de Je Khenpo, het hoofd van de Bhutaanse monniken, met het hele centrale kloosterlichaam — maar alleen in de winter. Zodra het in Punakha te warm wordt, trekken ze naar Thimphu.

Voor de grote tempelhal gaan de schoenen uit; de muurschilderingen op de veranda zie je bij bijna elke Bhutaanse tempel terug. Het grote rad is het levenswiel: de cyclus van geboorte, dood en wedergeboorte, vastgeklemd in de klauwen van de doodsgod. De oude man onder de boom is Tshering Gonpo, de man van het lange leven, met kraanvogels en herten rond zich — symbolen voor gezondheid en ouderdom. En de rode brandweerwagen aan de buitenmuur staat er niet voor de sier: Punakha Dzong brandde de voorbije eeuwen meermaals af, werd in 1897 zwaar beschadigd door een aardbeving en in 1994 nog getroffen door een overstroming toen hoger in de bergen een gletsjermeer doorbrak. Elke keer werd hij weer opgebouwd. In de tuin bloeien in het voorjaar de jacaranda’s paars.

Uitzicht vanaf het nonnenklooster

Hoog op een bergkam boven de vallei ligt het nonnenklooster Sangchen Dorji Lhuendrup. Met de nonnen zelf hebben we niet echt kunnen praten, maar het uitzicht maakte veel goed. Het klooster werd gebouwd in opdracht van Koningin-Moeder Ashi Tshering Yangdon Wangchuck — dezelfde die ook de Khamsum Yulley Namgyal Chorten liet bouwen — en is meer dan een klooster: het is een school waar jonge vrouwen boeddhistische filosofie studeren, maar ook vaardigheden als naaien, borduren en beeldhouwen leren. Dat is in Bhutan geen detail. Eeuwenlang hadden monniken alle kansen op scholing en nonnen nauwelijks; kloosters als dit moeten dat rechttrekken. In de tempel staat een groot bronzen beeld van Chenrezig, de bodhisattva van het mededogen.

Langs de rivier, en dan omhoog

De rit naar Phobjikha begint laag, langs de rivier en de gouden rijstvelden van de vallei, met boerderijen in de klassieke stijl: wit gekalkte muren, beschilderde ramen, een open zolder onder het dak. Daarna klimt de weg door de Nubding-vallei steeds hoger, van rijst en bananenbomen naar eiken, rododendrons en uiteindelijk dennen en mos, tot over de pas op meer dan 3.300 m. Op een paar uur rijden ga je van subtropisch naar alpien — en dat merk je aan de temperatuur.

Van de heuvel naar beneden, de kom in

Het laatste stuk naar Phobjikha deden we te voet: van een heuvel boven de vallei, door wilde bloemen en dennenbos naar beneden, met de hele kom onder ons. Phobjikha ligt op ongeveer 3.000 m en is een van de weinige brede, vlakke gletsjervalleien van Bhutan — de bodem is deels moeras, en dat is precies waarom de zwarthalskraanvogels hier overwinteren. Op de beboste heuvel midden in de vallei zie je het klooster van Gangtey liggen, ons eindpunt.

Over de gebedsvlaggen. Op dag 1 drukten we er zelf een, en bij Wangditse zagen we de lange slingers en de witte vlaggen voor overledenen. Hier hangen ze allebei door elkaar, en wie van dichtbij kijkt, ziet wat erop staat. In het midden van elke vlag staat de lungta zelf, het windpaard, met een juweel op zijn rug dat geluk brengt; in de vier hoeken de vier krachtige dieren: tijger, sneeuwleeuw, garoeda en draak. Daaromheen staan gebeden en mantra’s, vaak met de naam of het geboortejaar van wie de vlag liet ophangen. De vijf kleuren gaan altijd in dezelfde volgorde: blauw (lucht), wit (wind of wolken), rood (vuur), groen (water) en geel (aarde). Vlaggen worden opgehangen op een dag die een astroloog gunstig acht, op hoge plekken waar de wind vrij spel heeft. Een oude vlag haal je niet weg; je laat hem verbleken en uitrafelen, want dan heeft de wind zijn werk gedaan, en je hangt er gewoon een nieuwe naast.

Een tentenkamp voor de leraar

Normaal zouden we hier aanschuiven bij het gezang van de monniken, maar het klooster bleek omringd door een dorp van blauwe zeilen en tentjes. Er was een religieuze samenkomst aan de gang die volgens onze gids tot 25 dagen kon duren. Mensen uit heel het land komen ervoor, nemen hun dekens en potten mee, en blijven tot het einde. Onze gids regelde dat we toch even de tempel in mochten.

Wat we zagen, past bij wat in Bhutan een lung of wang heet. Bij een lung, een mondelinge overdracht, leest een hooggeplaatste lama een hele reeks heilige teksten hardop voor — soms de volledige Kanjur, de woorden van de Boeddha in meer dan honderd banden. Wie het hoort, krijgt de zegen van die teksten mee, ook zonder elk woord te begrijpen. Dat duurt al gauw weken, van ’s ochtends tot ’s avonds, en daarom kamperen mensen erbij. Een wang is een inwijding, een zegen om met een bepaalde beoefening te mogen beginnen. De schermen naast de tempel zijn er voor wie buiten zit: de ‘master’, zoals onze gids hem noemde, zingt en preekt binnen, en iedereen in het kamp volgt mee.

Gangtey Goemba zelf is het belangrijkste klooster van de Nyingma-school in West-Bhutan. Het werd in 1613 gesticht door Gyalse Pema Thinley, kleinzoon van de grote schatvinder Pema Lingpa, en is nog altijd de zetel van zijn opeenvolgende reïncarnaties, de Gangtey Trulku’s. Tussen 2001 en 2008 werd het klooster helemaal heropgebouwd door lokale ambachtslui, op de traditionele manier. Het jaarlijkse Gangtey Tshechu met gemaskerde dansen viel dit jaar eind september, net voor we aankwamen — wat we zagen, was dus iets anders, en voor de gelovigen misschien nog belangrijker.

Avond in de kraanvogelvallei

Aan het eind van de dag kwamen we aan in Hotel Phobjikha, aan de rand van de valleibodem. Eén blik naar buiten en je begrijpt waarom de zwarthalskraanvogels hier elk jaar terugkomen: een wijde, vlakke kom van moerasgras, omringd door beboste bergen, zonder hoogspanningskabels (die liggen hier onder de grond) en met weinig meer beweging dan de koeien die er grazen.

Vanaf eind oktober strijken hier zo’n vijfhonderd tot zevenhonderd zwarthalskraanvogels neer, na een vlucht over de Himalaya vanaf de Tibetaanse hoogvlakte. In Bhutan zijn ze heilig: volgens de overlevering cirkelen ze bij aankomst drie keer rond het klooster van Gangtey, en bij vertrek in februari opnieuw. Op 11 november, de dag dat ze er zijn, viert de vallei het Kraanvogelfestival, met dansen van kinderen die in kraanvogelkostuums de vogels nadoen. Wij waren er een maand te vroeg — maar aan tafel, met de vallei in de laatste zon achter die drie vensters, hadden we geen klagen. En ’s nachts op 3.000 m werd het, zoals voorspeld, koud.

Een ochtendwandeling door de kraanvogelvallei

De dag begon te voet: van de valleibodem langs de flank omhoog naar het klooster van Gangtey, over een smal pad door het gras. Dit is het gebied van de Gangtey Nature Trail, een wandeling van een paar kilometer tussen het klooster en de dorpjes en tempels in de vallei, door dennenbos en open weiland, bijna zonder hoogteverschil. Het is een van de mooiste korte wandelingen van Bhutan, en ’s ochtends, als de wolken nog over de kammen hangen, ben je er zo goed als alleen.

Langs het pad staan kleine witte chortens met een dak van leistenen, op plekken waar volgens de lokale overlevering een geest of godheid huist; je loopt er met de klok mee langs. En de paraplu is geen grap: op 3.000 m is de zon fel, en Bhutanezen gebruiken een paraplu net zo vaak tegen de zon als tegen de regen.

Hoger op de helling zat een oudere boer in het gras, uit te kijken over zijn koeien op de valleibodem. In zijn ene hand draaide hij een handgebedsmolen: in het cilindertje zit een opgerolde strook papier met duizenden keren de mantra Om mani padme hum, en elke draai met de klok mee telt als het opzeggen ervan. In zijn andere hand een mala, een gebedssnoer van 108 kralen. Bidden en het vee hoeden gaan hier gewoon samen. In de zomer grazen de koeien vrij op het moerasgras; vanaf eind oktober moeten ze de vallei delen met de kraanvogels, en de boeren hier verbouwen vooral aardappelen, het belangrijkste gewas van Phobjikha.

Gangtey, deze keer zonder tentenkamp

Na de wandeling kwamen we boven aan het klooster, en nu lag het binnenplein er stil bij. De centrale tempel, de tshokhang, rijst op uit een vierkant van kloostergebouwen met de cellen en klaslokalen van de monniken, net als bij een kleine dzong. Al het houtwerk dat je ziet is nieuw: bij de restauratie van 2001–2008 bleek het oude hout door houtworm aangetast, en ambachtslui uit de streek hebben het hele gebouw steen voor steen en balk voor balk opnieuw opgebouwd. Boven de ingang hing een grote thangka, een religieuze schildering op doek, van een toornige beschermgod: die worden op feestdagen en bij grote ceremonies opgehangen, hier vermoedelijk voor de samenkomst die nog bezig was.

Met de fiets door de vallei

Daarna op de mountainbike. Phobjikha is ideaal om te fietsen: de valleibodem is breed en vlak, er is nauwelijks verkeer, en tussen de dorpjes lopen zand- en grindwegen. We maakten een lus die een stuk de helling op ging, voor een beter zicht over de vallei. Onderweg kom je kleine huisjes tegen die boven een beek gebouwd zijn: daarin draait vaak een watergebedsmolen (chukhor), aangedreven door het stromende water. Zo blijft de mantra dag en nacht draaien, en volgens het geloof zegent het water alles wat stroomafwaarts leeft.

Het roodbruine veld op de voorgrond is vermoedelijk boekweit, dat hier in de herfst rood kleurt voor de oogst. Boekweit en aardappelen zijn de gewassen van deze hoge, koude vallei, waar rijst niet groeit: van boekweit maken ze in Bhutan pannenkoeken (khuli) en noedels (puta).

Lunch met uitzicht, thee onderweg, en rijst bij zonsondergang

Voor we de vallei verlieten, nog een lunch met uitzicht: een tafel aan het raam, met alles in kommetjes om zelf op te scheppen. Op ons bord de klassiekers die bij bijna elke Bhutaanse maaltijd terugkomen: rode rijst, ema datshi (chilipepers in kaassaus), kewa datshi (aardappel in kaassaus), gestoofde bladgroente, noedels en wat vlees. Het principe is altijd hetzelfde: veel rijst, en een paar pittige of romige gerechten om erbij te nemen.

Halverwege de rit stopten we voor thee in een wegrestaurant, op aanraden van Jack, onze chauffeur, samen met hem en met Dawa, onze gids. Binnen een houten kamer met grote vensters op het bos, een kom zaw (gepofte rijst) op tafel om bij de thee te eten, en onder het plafond de vertrouwde rij portretten: alle vijf de koningen van de Wangchuck-dynastie, van de Eerste Koning (1907) tot de huidige, met het koninklijke gezin erbij. Zo’n stop is in Bhutan bijna een ritueel: de wegen zijn traag en bochtig, en de pauzes lang en gezellig.

Aan het einde van de dag kwamen we aan bij Lobesa Boutique Hotel, weer lager, op zo’n 1.350 m in de warme vallei tussen Punakha en Wangdue. Vlak naast het hotel liggen rijstterrassen, en we maakten nog een wandeling tussen de velden terwijl het licht wegviel. De rijst staat er goudgeel en is bijna klaar voor de oogst, wat in deze vallei begint in oktober. Wat een contrast met de ochtend: van aardappelen en boekweit op 3.000 m naar rijst op 1.350 m, op één dag.

De tempel van de Goddelijke Gek

Het korte verhaal. Lang geleden, rond 1500, leefde er een heilige man die Drukpa Kunley heette, de ‘Goddelijke Gek’. Hij was een monnik die zich níét als een brave monnik gedroeg: hij dronk, zong schunnige liedjes, flirtte met iedereen en lachte met de deftige lama’s. Zijn idee: je raakt mensen beter wakker met een schok en een grap dan met een saaie preek. Hij is dezelfde man die volgens de legende de takin in elkaar zette, zie dag 2.

Waarom dan die fallussen? Drukpa Kunley versloeg volgens de verhalen boze geesten en demonen met wat hij zijn ‘vlammende donderkeil van wijsheid’ noemde. Daarom zie je in heel Bhutan fallussen geschilderd op huizen en hangen er houten exemplaren onder de dakranden: ze houden boze geesten en roddels weg. Het is dus geen grap en ook niet vies bedoeld, gewoon bescherming, zoals bij ons een hoefijzer boven de deur.

En de tempel? Chimi Lhakhang werd in 1499 gebouwd door zijn neef, op de plek waar Drukpa Kunley een demon zou hebben vastgezet. Het is de vruchtbaarheidstempel van Bhutan: koppels die graag een kind willen, komen hier een zegen vragen. Een monnik tikt je op het hoofd met een houten fallus, en de vrouw loopt met zo’n houten symbool op haar rug drie keer rond de tempel. Velen komen later terug om hun baby te laten zegenen, en de monniken geven het kind dan soms een naam.

Bij de astroloog

Bij de tempel gingen we ook langs een astroloog, een monnik met een boekje vol tabellen (en een gsm). Voor ons allebei kregen we: onze geluksdag en slechte dag, ons geluksgetal, onze gelukskleur, en welke boeddha of godheid we best vereren.

Hoe werkt dat? Bhutaanse astrologie komt uit Tibet en lijkt een beetje op de Chinese. Je geboortejaar hoort bij een dier (twaalf in totaal: muis, os, tijger, haas, draak, slang, paard, schaap, aap, haan, hond, varken) en bij een element (hout, vuur, aarde, ijzer of water). Samen geven die een cyclus van zestig jaar. De astroloog combineert dat met de dag en het uur van je geboorte, zoekt het op in de tabellen, en leest daaruit af welke dagen goed of slecht voor je zijn en wat bij je past.

Waarom is dat belangrijk? In Bhutan gaat bijna niets groots zonder astroloog. Een huwelijk, een nieuw huis, een reis, de datum van een begrafenis, het ophangen van gebedsvlaggen: altijd wordt eerst gevraagd welke dag gunstig is. Zelfs koninklijke plechtigheden worden zo gepland. Er is een eigen school voor astrologie, en elk dorp kent wel iemand die het kan.

Over de kam naar Zuri Dzong, en de dzong bij zonsondergang

Terug in Paro wandelden we de kam op naar Zuri Dzong, een kleine, stevige toren op een rotsrand hoog boven de vallei. Het is een van de oudste gebouwen van Paro: er stond hier al een versterking lang voor de grote dzong beneden gebouwd werd, en in een grot vlakbij zou Guru Rinpoche, de man die het boeddhisme naar Bhutan bracht, gemediteerd hebben. Het pad loopt over de kam vanaf het oude wachttorentje boven de dzong, en is kort maar steil.

Vanaf de kam zie je de hele vallei in één keer: de rivier, het stadje met zijn ene hoofdstraat, en overal rijstvelden die nu goudgeel staan, net voor de oogst. En vooraan, als een schip op de helling, de Rinpung Dzong.

We eindigden onderaan, bij de rivier. Rinpung Dzong, de ‘burcht op een hoop juwelen’, werd in 1644–1646 gebouwd door de Zhabdrung, dezelfde man die ook de dzong van Punakha bouwde. Net als die andere dzongs is hij half klooster, half bestuurscentrum. Het ronde gebouw op de heuvel erachter is de Ta Dzong, de oude wachttoren die nu het Nationaal Museum is. Wie films kijkt, herkent de dzong misschien: hier werden scènes van Little Buddha (1993) opgenomen. En elk voorjaar, op het Paro-festival, wordt hier bij zonsopgang een reusachtige thangka van vier verdiepingen hoog ontrold, enkel een paar uur lang.

Een zandmandala, en hem weer wegvegen

Om de dag af te sluiten maakten we in Paro zelf een kleine zandmandala. Een mandala is een cirkelvormige tekening van de wereld zoals boeddhisten die zien, met in het midden een boeddha of godheid en daaromheen een paleis met vier poorten. Monniken maken ze met gekleurd zand dat ze korrel per korrel laten vallen uit een metalen trechtertje, en over een grote mandala doen ze dagen of zelfs weken. Dat werk is zelf de meditatie: je moet heel rustig en geconcentreerd zijn, anders loopt alles in elkaar over.

En dan vegen ze hem weg. Als de mandala af is, wordt er gebeden, en daarna vegen de monniken al het zand samen in één hoop. Een deel van dat zand wordt in een rivier gestrooid, zodat de zegen met het water meegaat. Het idee: niets is blijvend, ook iets heel moois niet waar je dagen aan gewerkt hebt. Wie dat echt begrijpt, hecht minder aan dingen en is daardoor gelukkiger. Onze tegeltjes waren een stuk eenvoudiger dan die van de meester, maar we hebben het principe wel begrepen.

Omhoog naar Bumdra: verbrand bos, pakpaarden en een snor van mos

De nacht voor de trek sliepen we in Highlands Glamping in Paro, in een van de witte koepeltenten in de tuin. ’s Ochtends bracht de auto ons naar het vertrekpunt bij het Paro Valley Viewpoint, en vandaar ging het te voet bergop. De Bumdra-trek duurt twee dagen: vandaag omhoog naar het kamp op zo’n 3.800 m, morgen over de kam naar beneden naar het Tijgernest.

Een groot stuk van het eerste deel liep door verbrand bos: hoge zwarte stammen zonder takken, en daartussen al volop nieuw groen, varens en jonge struiken. Bosbranden komen in Bhutan vooral voor in de droge winter en het voorjaar, en worden meestal door mensen veroorzaakt, met een vuurtje dat uit de hand loopt. Voor een land dat zijn bos in de grondwet heeft gezet, is dat een echt probleem. Maar je ziet ook hoe snel de natuur zich herstelt: onder de dode bomen groeit het nieuwe bos alweer.

Onderweg werden we ingehaald door een rijtje pakpaarden met grote gevlochten manden op hun rug, één ervan vol gasflessen. Daar zit het kamp bovenaan: er is geen weg naar Bumdra, dus alles wat er gebruikt wordt, van eten tot het gas om op te koken, gaat met paarden naar boven.

Hoger, waar het bos weer gezond is, hangen de takken vol lichtgroene slierten: baardmos (Usnea). Het is geen mos maar een korstmos, een samenwerking van een schimmel en een alg. Het groeit alleen waar de lucht heel zuiver is, dus het is eigenlijk een compliment voor de Bhutaanse lucht. En het blijkt ook een prima snor op te leveren.

Lunch in een klein klooster op de kam

Het laatste stuk voor de lunch gaf steeds weidsere uitzichten. Diep beneden ligt de hele vallei van Paro, en wie goed kijkt, ziet de landingsbaan van de luchthaven waar we een week eerder landden: van hierboven is pas echt te zien hoe nauw de vallei is. De witte vlaggen over het pad zijn manidar, opgehangen ter nagedachtenis van een overledene, met gebeden die de wind verder draagt.

Ons lunchpunt was een klein klooster op een kam, met een chorten ervoor en slingers gebedsvlaggen die over de helling hangen. Zulke afgelegen tempeltjes staan op plekken waar een heilige gemediteerd zou hebben of waar een plaatselijke beschermgod woont, en worden vaak door maar één of twee monniken of een verzorger onderhouden.

De lunch zelf ging zoals vaak in Bhutan: op een tapijt op de vloer, met potjes om uit op te scheppen. Rode rijst, een kom gele dal (linzensoep), groenten, champignons en wat vlees. Alles was naar boven gebracht door de pakpaarden en ter plaatse gekookt. In het filmpje zie je het uitzicht en hoe het er binnen uitzag.

Door de hagel naar het kamp

Kort na de lunch sloeg het weer om, en kwamen we in een zware hagelstorm terecht. In een paar minuten lag het pad wit, alsof het gesneeuwd had, en van uitzicht was geen sprake meer. Dat is typisch voor de bergen in deze tijd van het jaar: het moessonseizoen loopt net af, en in de namiddag bouwen zich boven de kammen nog stevige buien op. Doorweekt maar heelhuids kwamen we aan in het kamp van Bumdra, op 3.873 m volgens het bordje: het hoogste punt waar we in Bhutan sliepen.

Mist, paarden, en dan ineens blauw

De volgende ochtend hing het kamp eerst nog in de mist. De paarden die alles naar boven brengen, liepen vrij over het terrein te grazen tussen de tenten, terwijl de ploeg het ontbijt klaarmaakte. En toen trok het, binnen het uur, helemaal open.

Plots zagen we wat we de dag ervoor gemist hadden: een wolkenzee onder ons, en in de verte een besneeuwde top van de hoge Himalaya, waarschijnlijk de Jomolhari (7.326 m), de heilige berg op de grens met Tibet. Boven het kamp hangt het kleine klooster van Bumdra tegen de rotswand, rond een grot waar mediterende monniken zich terugtrekken. De naam zou volgens de overlevering verwijzen naar honderdduizend dakini’s, hemelse vrouwelijke wezens, die hier ooit neergedaald zouden zijn. Daarna begon de afdaling naar het Tijgernest.

Van bovenaf naar het Tijgernest

Van het kamp ging het naar beneden, eerst door een betoverend bos vol baardmos, oude eiken en rododendrons waar lange lichtgroene slierten van de takken hangen. En dan, van boven af, het moment waarvoor deze trek bestaat: het Tijgernest, Paro Taktsang, vastgeplakt tegen een loodrechte rotswand zo’n 900 meter boven de vallei. Wie zoals wij van Bumdra komt, ziet het eerst van bovenaf en loopt naar beneden, terwijl alle anderen vanaf de parking naar boven zwoegen.

Het korte verhaal: volgens de legende vloog Guru Rinpoche, de man die het boeddhisme naar Bhutan bracht, in de 8e eeuw hierheen op de rug van een tijgerin, en mediteerde hij drie jaar, drie maanden, drie weken en drie dagen in de grot achter het klooster om een demon te temmen. Het klooster zelf werd in 1692 rond die grot gebouwd. In 1998 brandde het grotendeels af; het werd steen voor steen heropgebouwd en in 2005 opnieuw ingewijd. Binnen zijn camera’s en gsm’s verboden, dus de foto’s neem je onderweg.

Terug in Paro, en nog één jhol momo

Na de lange afdaling naar de parking bracht de auto ons terug naar Paro. Een kort wandelingetje door de hoofdstraat, met zijn beschilderde gevels, monniken en vrouwen in kira tussen de geparkeerde auto’s, en dan aan tafel voor een laatste jhol momo: dumplings in een warme, pittige saus van tomaat en sesam. Na twee dagen trekken smaakte dat dubbel zo goed, ook voor Jack.

Het Nationaal Museum en de Rinpung Dzong

Na de jhol momo gingen we nog langs het Nationaal Museum, in de Ta Dzong: de ronde wachttoren boven de Rinpung Dzong die we twee dagen eerder bij zonsondergang zagen. Hij werd in de 17e eeuw gebouwd om de dzong beneden te beschermen, met muren van meters dik, en is sinds 1968 een museum. De vorm is ongewoon voor Bhutan: rond, zoals een schelp, zodat er geen zwakke hoeken waren.

Binnen hangen onder andere de maskers van de Guru Tshengye, de ‘acht gedaanten van Guru Rinpoche’ (Padmasambhava), de leraar die in de 8e eeuw het boeddhisme naar Bhutan bracht en die we op deze reis overal tegenkwamen, van het Tijgernest tot de grot bij Zuri Dzong. Het zijn geen reïncarnaties maar verschijningsvormen: volgens de overlevering nam hij telkens een andere gedaante aan, vriendelijk of woest, al naargelang wat nodig was om een demon te temmen of iemand te onderwijzen. Bij de grote festivals worden deze acht gedaanten gedanst, met precies zulke maskers. Het gouden masker in het midden is de Guru zelf.

En dan eindelijk ook binnen in de Rinpung Dzong. Net als in Punakha is hij half klooster, half bestuurscentrum, met galerijen vol houtsnijwerk rond de binnenplaatsen. Op de foto draagt Dawa de witte kabney, de ceremoniële sjaal die elke Bhutaanse man over zijn gho slaat als hij een dzong binnengaat.

Een heetstenenbad, en afscheid aan tafel

Als afsluiter van Bhutan gingen we naar Chapelo Homestay, voor een traditioneel heetstenenbad (dotsho). Het werkt zo: grote stenen uit de rivier worden urenlang in een vuur gloeiend heet gestookt, en dan in een apart vak van de houten kuip gelaten, achter een rooster zodat je je niet brandt. Het water sist, warmt op en neemt mineralen uit de steen op. Er gaan geneeskrachtige kruiden in, vaak artemisia, en hier ook bloemen. Bhutanezen zweren erbij tegen spierpijn en vermoeidheid, en na twee dagen trekken en de lange afdaling van het Tijgernest konden wij dat bevestigen.

De moeder van de eigenares liet ons haar altaarkamer zien, de choesham. Bijna elk traditioneel Bhutaans huis heeft er een: de mooiste kamer van het huis, meestal bovenaan, met beschilderde muren, een altaar met beelden van de Boeddha en Guru Rinpoche, boterlampjes en zeven offerkommetjes met water die elke ochtend gevuld en elke avond geleegd worden. Daar bidt de familie, en er komen monniken als er iets te vieren of te zegenen valt.

En dan het laatste avondmaal in Bhutan, op de vloer rond een lage tafel, met Jack en Dawa erbij en de twee vrouwen des huizes. Na negen dagen samen in de auto, op paden, in tempels en aan tafel was het meer een familie-etentje dan een reisprogramma. De volgende ochtend vroeg brachten Jack en Dawa ons naar de luchthaven van Paro, en vlogen we terug naar Nepal.