De tempels leren lezen
Hindoeïsme en boeddhisme naast elkaar — wat hen scheidt, wat ze gemeen hebben, en hoe je weet waar je naar kijkt als een beeld acht armen heeft en één voet in de lucht.
Eén landschap
De mengeling die je aanvoelt, is echt
Nepal is voor zo'n 81% hindoeïstisch en voor 8% boeddhistisch; de islam zit rond 5% en de inheemse Kirat-religie, die de natuur vereert, rond 3%. Maar die percentages geven een vertekend beeld.
Syncretisme, geen naast elkaar leven
Zeker in de Kathmanduvallei zijn beide geloven niet door strikte grenzen gescheiden — ze zijn al eeuwenlang met elkaar verweven. Het gaat hier niet om twee religies die beleefd een land delen; het is één religieuze cultuur met twee woordenschatten.
- Gedeelde plekken. In Swayambhunath, en in het bedevaartsoord Muktinath, staan hindoeschrijnen pal naast boeddhistische stoepa's, en bidden gelovigen van beide kanten zij aan zij.
- Gedeelde goden. Veel goden worden door beide vereerd, onder verschillende namen. De Kumari is het sterkste voorbeeld: traditioneel gekozen uit een boeddhistische Newar-familie, en door hindoes vereerd als incarnatie van de hindoegodin Taleju.
- Gedeelde praktijk. Het is doodgewoon dat een Nepalees die zich hindoe noemt boeddhistische gebedsmolens draait, Tibetaanse gebedsvlaggen ophangt voor geluk, of een boeddhistische monnik inhuurt voor een familieritueel.
Een Nepalese hindoe kan een boeddhistisch klooster bezoeken omdat hij de Boeddha als een avatar van Vishnu beschouwt; een Nepalese boeddhist kan tot Ganesh bidden om hindernissen weg te nemen. Gelovigen maken zich zelden zorgen om de theologie.
In Bhutan is dat anders
Steek de grens over en het beeld verandert volledig. Bhutan is overweldigend Vajrayana-boeddhistisch, met de Drukpa Kagyu-school als staatsgodsdienst en een hindoeminderheid, vooral van Nepalese afkomst, in het zuiden. Van vermenging zoals in de vallei is er geen sprake: wat je in een dzong ziet, is één traditie, institutioneel georganiseerd, met een staatsmonnikengemeenschap en een Je Khenpo aan het hoofd.
Dezelfde reis geeft je dus twee heel verschillende religieuze ervaringen — een geïmproviseerd, overlappend, huiselijk hindoeïsme-en-boeddhisme in Nepal, en één formeel, kloosterlijk boeddhisme in Bhutan.
Naast elkaar
Het boeddhisme groeide in de 6e eeuw v.Chr. uit de hindoetraditie — Siddhartha Gautama werd als hindoeprins geboren in Lumbini, in het huidige Nepal. Ze delen een woordenschat, maar lopen sterk uiteen over de ziel.
Het gedeelde fundament
- Samsara — beide gaan ervan uit dat wezens gevangen zitten in een voortdurende cyclus van geboorte, leven, dood en wedergeboorte.
- Karma — beide leren dat elke bewuste daad gevolgen heeft, die dit leven en toekomstige wedergeboortes vormgeven.
- Bevrijding — voor beide is het uiteindelijke doel uit die cyclus te breken.
- Dharma — beide gebruiken het woord volop. In het hindoeïsme betekent het de kosmische wet en het vervullen van je sociale en morele plichten; in het boeddhisme gaat het specifiek om de leer van de Boeddha en het pad naar verlichting.
| Begrip | Hindoeïsme | Boeddhisme |
|---|---|---|
| De ziel | Een eeuwige, onveranderlijke ziel (atman) die van leven naar leven trekt | Verwerpt een blijvende ziel (anatman, "niet-zelf"). Je bent een voortdurend veranderende stroom van bewustzijn |
| God | Een enorm pantheon, vaak opgevat als verschijningsvormen van één opperste werkelijkheid (Brahman) | Doorgaans niet-theïstisch. De Boeddha was een menselijke leraar, geen god, en er is geen scheppergod |
| Maatschappelijke structuur | Historisch verweven met het kastenstelsel, waarin je geboorte je sociale plicht en spirituele pad bepaalt | De Boeddha wees het kastenstelsel uitdrukkelijk af — iedereen, ongeacht afkomst, kon de verlichting bereiken |
| Het doel | Moksha — beseffen dat je ziel één is met de opperste werkelijkheid | Nirvana — het uitdoven van begeerte, onwetendheid en de illusie van een zelf |
| Gezag | De Veda's en de Upanishaden | Verwerpt het gezag van de Veda's; steunt op de leer van de Boeddha — de Vier Edele Waarheden en het Achtvoudige Pad |
Hindoeïsme — wat je echt te zien krijgt
De goden die je het vaakst tegenkomt
- Shiva — de vernietiger en vernieuwer, en de beschermgod van Nepal. Pashupatinath, aan de Bagmati, is wereldwijd zijn belangrijkste tempel en de reden waarom Nepal hem Pashupati noemt, "Heer der Dieren". Herkenbaar aan de drietand, de stier Nandi en de lingam.
- Vishnu — de instandhouder, die neerdaalt in avatars (Rama, Krishna, en in de Nepalese opvatting soms de Boeddha). Let op de schelphoorn, de discus en de knots, en op Garuda, de vogelmens die voor zijn tempels knielt.
- Ganesh — de olifantgod die hindernissen wegneemt, en tot wie men zich in bijna elk ritueel eerst richt. Het kleine schrijntje met een afgesleten rood-oranje beeld in de hoek van een binnenplein is meestal het zijne.
- Durga en Kali — de woeste godin in haar strijdbare en angstaanjagende gedaanten. Durga's negendaagse gevecht met de buffeldemon Mahishasura is het hele verhaal van Dashain.
- Hanuman — de apengod en dienaar van Rama, die onder een laag rode sindoorpasta de paleispoorten bewaakt. De Hanuman Dhoka op Durbar Square in Kathmandu is naar hem genoemd.
- Bhairab — Shiva in zijn meest angstwekkende verschijning, een en al slagtanden en schedels. Het reusachtige Sweta Bhairab-masker op Durbar Square in Kathmandu blijft het grootste deel van het jaar verborgen achter een traliewerk.
Wat er in een tempel gebeurt
- Puja is de eredienst zelf — bloemen, rijst, vermiljoen, wierook, licht en water offeren aan een beeld. Aan elke tempelpoort worden schaaltjes met die offergaven verkocht.
- Tika is het teken dat daarna op het voorhoofd achterblijft: rood vermiljoen, of de versie met rijst en yoghurt die ouderen tijdens Dashain geven.
- Prasad is voedsel dat geofferd werd en gezegend teruggegeven wordt. Neem het aan met de rechterhand, en eet het op.
- Darshan — "zien" — is waar het om draait. De gelovige komt evengoed om door de godheid gezien te worden als om haar te zien.
- Loop met de klok mee rond het heiligdom, met het schrijn aan je rechterkant.
- Niet-hindoes mogen de hoofdtempel van Pashupatinath en bepaalde binnenste heiligdommen niet betreden. Het omliggende complex en de terrassen aan de rivier zijn wel open, en daar gebeurt alles.
- De sadhoes in Pashupatinath — met as bestreken asceten in saffraangeel — hebben het gewone leven afgezworen. De fotogenieke exemplaren bij de brug verwachten geld; spreek dat vooraf af of fotografeer niet.
Zaterdag — Sanibar — is het weekend en de officiële rustdag in Nepal; de werkweek loopt van zondag tot vrijdag. De dag is gewijd aan Shani, de planeet Saturnus, een machtige en lastige kracht. Daarom vermijdt men traditioneel nieuw werk, grote aankopen en lange reizen, en kiest men voor rust en het gunstig stemmen van de goden. Het is de drukste ochtend bij elk buurtschrijn. Praktisch: overheidsdiensten, ook het vergunningenkantoor, zijn dicht, terwijl Thamel en Lakeside gewoon doordraaien.
Boeddhisme — de leer in eigen woorden
De vroege boeddhistische leer, zoals geformuleerd door de historische Boeddha, Shakyamuni, is samengevat in de Vier Edele Waarheden en het Achtvoudige Pad. Wie die omarmt, zo leerde de Boeddha, ontsnapt aan de opeenvolgende wedergeboortes met het lijden dat ze meebrengen, en bereikt het nirvana.
De Vier Edele Waarheden
De Edele Waarheid van het Lijden. Geboorte is lijden, ouderdom is lijden, ziekte is lijden, dood is lijden, in contact komen met het onaangename is lijden, gescheiden worden van het aangename is lijden, elke onvervulde wens is lijden.
De Edele Waarheid van het Ontstaan van het Lijden. Het ontstaat uit begeerte — de begeerte naar zinnelijk genot, de begeerte naar voortgezet leven, de begeerte naar macht.
De Edele Waarheid van het Ophouden van het Lijden. Het is het volledig ophouden van die begeerte, zodat geen hartstocht overblijft.
De Edele Waarheid van de Weg. Het is het Edele Achtvoudige Pad.
Het Achtvoudige Pad
- Juist inzicht
- Juist voornemen
- Juiste spraak
- Juist handelen
- Juist levensonderhoud
- Juiste inspanning
- Juiste opmerkzaamheid
- Juiste concentratie
Opvallend hoeveel hiervan over gedrag gaat in plaats van over geloof. Er is geen geloofsartikel om te ondertekenen.
De drie wegen van het boeddhisme
Drie yana — voertuigen, of wegen — naar verlossing. Alle drie worden in Nepal gevolgd, en ze beïnvloeden elkaar in geloof en praktijk.
Theravada
De Weg van de Ouderen
De oudste en meest behoudsgezinde stroming, die het dichtst bij de leer van de historische Boeddha blijft: individuele verlossing door zelfopgelegde geestelijke en lichamelijke discipline als celibataire monnik of non.
Later kreeg ze het etiket Hinayana, de "Kleine Weg" — een denigrerende term die je beter vergeet. Theravada is het boeddhisme van Sri Lanka en een groot deel van Zuidoost-Azië, en heeft in de Kathmanduvallei een steeds belangrijkere eigen aanhang.
Mahayana
De Grote Weg
Ontstaan rond het begin van onze jaartelling, en spoort het individu aan om de bevrijding van alle wezens na te streven. Daartoe werd het begrip bodhisattva verruimd: meedogende wezens, menselijk of goddelijk, die hun eigen verlossing uitstellen om anderen te helpen haar te bereiken.
Mahayana gaat ook uit van vele Boeddha's, uit het verleden en de toekomst, elk een aspect van één ultieme, transcendente Boeddha — onder hen de Vijf Boeddha's, die in paradijzen wonen waar de gelovigen naar kunnen streven. De voorkeursvorm in China, Korea, Japan en Vietnam.
Vajrayana
De Diamant- of Bliksemweg
Uiterlijk in de 7e eeuw beïnvloedden tantrische ideeën, die toen het hindoeïsme doordrongen, ook het boeddhisme, en ontstond een derde weg — ook Tantrayana genoemd, of gewoon tantrisch boeddhisme. Het is een gespecialiseerd, esoterisch pad binnen de Grote Weg, dat een kortere weg naar verlossing biedt.
De technieken omvatten meditatie, uitgebreide psychoseksuele rituelen, mantra's (magische formules), mandala's (mystieke diagrammen) en allerlei praktijken van de "linkerhand", zoals het rituele nuttigen van anders verboden zaken als vlees en alcohol. Het kan alleen geleerd worden van een tantrische meester, wiens kunde steunt op de boeddhistische tantra's — esoterische teksten die parallel lopen met de hindoeïstische tantra's.
Theravada vraagt je om jezelf te redden. Mahayana vraagt je achter te blijven en iedereen te redden. Vajrayana zegt dat er een snelle route is, en dat je daarvoor een leraar nodig hebt. Tibet is Mahayana, verweven met Vajrayana; net als de Kathmanduvallei en Bhutan.
Newar-boeddhisme — priesters met een gezin
Het meest verrassende aan het boeddhisme in de Kathmanduvallei, en precies wat Patan anders maakt dan Boudhanath.
Geen monniken, en 150 kloosters
In Nepal wordt het boeddhisme beleden door de Newars — de oorspronkelijke bewoners van de Kathmanduvallei — door etnische groepen daarbuiten zoals de sherpa's en de Tamang, en door Tibetaanse vluchtelingen. Samen vormen ze een minderheid tussen de hindoes, met wie ze heel veel sociaal-religieuze gebruiken delen.
Anders dan in Tibet kent het boeddhisme in de vallei — Theravada uitgezonderd — geen instelling van blijvend celibaat en geen kloosterlijke woonplaats. In de plaats daarvan zijn er leken en een kaste van deeltijdse "monnik-priesters": de Vajracharya's ("Meesters van de Bliksemschicht") en de Shakya's. Alle mannen van deze kasten zijn erfelijk lid van instellingen die cultureel als kloosters gelden — bahah en bahi, in het Sanskriet vihara — waarin ze met bijzondere riten worden ingewijd, en waartegenover ze sociale en rituele verplichtingen hebben.
Alleen al in Patan zijn er zo'n 150 boeddhistische kloosters, en in Kathmandu bijna evenveel. Bhaktapur heeft er nauwelijks — wat mee verklaart waarom de drie steden zo verschillend aanvoelen.
Wat een Vajracharya is
In de kastenhiërarchie nemen Vajracharya's in wezen dezelfde plaats in als brahmanen in het hindoeïsme. Ze volgen de Vajrayana. Af en toe bekleden ze een ambt in hun klooster, en ze kunnen als huispriester voor families optreden.
In feite zijn ze sterfelijke bodhisattva's — omdat ze anderen helpen het nirvana te bereiken — en siddha's, tantrische heilige beoefenaars die de methodes beheersen om hier en nu de verlichting te bereiken. Alleen Vajracharya's mogen de esoterische godheden dienen.
En voor Nepalese boeddhistische leken wordt het theoretische streven naar niet-zijn in het nirvana grotendeels vervangen door het idee van "de overtocht" — het bereiken van Sukhavati, het paradijs van de Boeddha Amitabha. Wat in de praktijk niet zo ver afstaat van waar de hindoe naast de deur op hoopt.
Vajrayana in Bhutan
Drukpa Kagyu, en de staat
De staatsgodsdienst van Bhutan is de Drukpa Kagyu-school van het Vajrayana-boeddhisme, gevestigd in de 17e eeuw door Zhabdrung Ngawang Namgyal, de Tibetaanse lama die het land verenigde, de dzongs bouwde en het tweeledige bestuurssysteem invoerde dat het land nog altijd vormt: een religieus en een burgerlijk gezag, die elke burcht delen.
Daarom heeft elke dzong waar je binnenstapt twee binnenplaatsen — het districtsbestuur aan de ene kant, de monnikengemeenschap aan de andere — en voelt het bezoek tegelijk aan als een overheidsgebouw en een tempel. Het is allebei.
Waar je op moet letten
- Guru Rinpoche (Padmasambhava) — de meester uit de 8e eeuw die het boeddhisme naar de Himalaya bracht, en op de rug van een tijgerin naar Taktsang vloog. Na de Boeddha de belangrijkste figuur in Bhutan; let op de gekrulde snor, de drietand en de schedelschaal.
- De Zhabdrung, met baard en hoed, in bijna elke tempel.
- Het Rad van het Leven bij de ingang van kloosters — samsara als schema, in de kaken van Yama.
- Toornige godheden, omkranst door vlammen en met vele armen. Geen demonen: beschermende gedaanten van meedogende wezens, wier woede gericht is tegen onwetendheid.
- De fallus op de muren van huizen geschilderd — de traditie van Drukpa Kunley, die het kwaad en kwaadaardige roddels afweert.
Een beeld lezen — de handgebaren
Mudra's zijn kenmerkend voor afbeeldingen van de historische Boeddha, al zijn ze niet tot hem alleen beperkt. Ken je deze vijf, dan kun je de meeste beelden in beide landen lezen.
abhaya-mudra
"Wees niet bang." Het meest voorkomende gebaar van boeddhistische godheden, dat een zegening of heilwens uitdrukt.
dhyani-mudra
In meditatie zit de Boeddha meestal in kleermakerszit met de handen in de schoot, rechts over links, handpalmen naar boven. Ze kunnen de bedelnap van de monnik dragen.
bhumisparsha-mudra
Terwijl Shakyamuni vóór zijn verlichting mediteerde, stuurde de demon Mara zijn angstaanjagende leger en zijn verleidelijke dochters op hem af om zijn concentratie te breken. Onverstoorbaar reikte de Boeddha gewoon naar beneden en raakte de Aarde aan — waardoor alle krachten van Mara in zijn lichaam stroomden en de demonische machten op de vlucht sloegen.
varada-mudra
Het schenken van gaven. De hand wordt gehouden alsof er juwelen uit de handpalm vallen.
dharmacakra-mudra
Het gebaar van onderricht of prediking. De leer (dharma) die de Boeddha in beweging zette, wordt gesymboliseerd door een wiel (cakra), een vorm zonder begin of einde. Bij de historische Boeddha verwijst het naar zijn eerste preek.
Een beeld lezen — de houdingen
Het lichaam verraadt de stemming. Welwillende verschijningen zitten of wiegen; toornige vallen uit en dansen.
vajrasana
Diamant-, bliksem- (vajra) of lotushouding (padma). De benen zijn gekruist en de voetzolen naar boven gekeerd. Een meditatieve houding.
sattvasana
De boeddhistische "ware zit" of "edele houding". De benen zijn gevouwen maar niet gekruist. In het hindoepantheon heet deze houding virasana, de heldenhouding.
pratyalidha
Heldhaftige diagonale houding of jagershouding. Valt de godheid naar links uit, dan heet de houding alidha. Ze symboliseert vernietiging en is meestal voorbehouden aan godheden in hun toornige verschijning.
nrtya
Doorgaans verbonden met de toornige verschijningen van de godheden.
rajalilasana
De zithouding van koninklijke ontspanning.
lalitasana
De zithouding van gemak of ontspanning — één been gevouwen, het andere hangend. Hangt het linkerbeen, dan heet de houding vamardhaparyanka.
urdhvapada
Een staande houding waarbij één been naar de hemel wijst. In Nepal is deze houding voorbehouden aan de boeddhistische godin Vajrayogini — maar wanneer Vishnu in een van zijn incarnaties drie reuzenstappen zet, is ook één been zo geheven.
tribhanga
De staande houding met drievoudige buiging, die een sierlijke, wiegende pose geeft. Voorbehouden aan godheden in hun welwillende verschijningen.
De beschrijvingen van de mudra's en houdingen, de Vier Edele Waarheden en het deel over de drie wegen zijn overgenomen van museumpanelen die we tijdens deze reis gefotografeerd hebben. De tekeningen hier zijn onze eigen schematische versies van die houdingen, geen reproducties van de illustraties op de panelen.
Waar je ze elk tegenkomt
| Plaats | Traditie | Waar je op moet letten |
|---|---|---|
| Patan Durbar Square & het museum | Newar — beide, verweven | De bahah-binnenplaatsen achter het plein; Vajracharya-priesters; de bronzen beelden in het museum, waar de mudra's en houdingen op deze pagina werden genoteerd |
| Boudhanath | Tibetaans Mahayana / Vajrayana | De kora bij zonsopgang, boterlampjes, monniken die zich ter aarde werpen, de ogen van Amitabha op de stoepa |
| Swayambhunath | Beide, op één heuveltop | Hindoeschrijnen naast boeddhistische stoepa's; het syncretisme in één oogopslag |
| Pashupatinath | Hindoe — Shiva | Crematieghats, de avondlijke aarti, sadhoes. Niet-hindoes blijven buiten de hoofdtempel |
| Kathmandu Durbar Square | Hindoe, met een boeddhistische godin | Hanuman Dhoka, het Sweta Bhairab-masker, en de Kumari Ghar — een boeddhistisch meisje dat als hindoegodin vereerd wordt |
| Bhaktapur | Overweldigend hindoe | De vijf daken van de Nyatapola; en het bijna volledig ontbreken van de boeddhistische kloosters waar Patan vol van staat |
| De dzongs en lhakhangs van Bhutan | Drukpa Kagyu Vajrayana | Guru Rinpoche, de Zhabdrung, het Rad van het Leven, toornige beschermers, en de staatsmonnikengemeenschap in gebed |
| De bergkam van Mardi Himal | Volksboeddhisme, Gurung | Mani-muren en gebedsvlaggen op de passen — hou ze aan je rechterkant |